دانشنامه اینترنتی قرآن، بانک جامع مقالات قرآنی است که توسط معاونت فناوری اطلاعات و شهرقرآن سازمان فعالیت های قرآنی دانشجویان کشور وابسته به جهاد دانشگاهی، سازماندهی شده است . هدف از ایجاد این بخش جلب مشارکت همگانی در تولید یک دایرة المعارف قرآنی در اینترنت است و نیز ایجاد فضایی مجازی جهت انتشار مطالبی که به صورت تدبر در آیات به ذهن قرآن پژوهان و دیگر افراد میرسد.
این دانشنامه شامل بیش از هشتاد گروه و زیر گروه و بیش از هفت هزار مقالۀ قرآنی است که زیر دو گروه اصلی علوم قرآنی و معارف قرآنی دسته بندی شده اند که این گروه ها براساس سرفصل های عمده علوم قرآنی یا مباحث تلفیقی در قرآن سازماندهی شده است . لازم به ذکر است که کاربرانی امکان افزودن مقالات را دارند که عضو دانشنامه می باشند و تائید صلاحیت شده باشند.
گروه علوم قرآن :
مـراد از آن عـلومى است که پيرامون و بر محور قرآن شكل گرفته و رشد كرده است و هدف از آن شناخت هـمـه شئون مربوط به قرآن اعم از تاريخ و تفسير و صورت و محتوا و نهايتا استفاده بهتر بردن از قرآن در حوزه علوم شرعى و معارف دينى است . اين علوم عبارتند از : 1 ) تاريخ قرآن ( ـ مقاله تاريخ ايران در قرآن پژوهى . گفتنى است كه مقاله حاضر يعنى قرآن و قرآن پژوهى در بردارنده يك دوره موجز از تاريخ قرآن است ). 2 ) علم تفسير 3 ) علم قرائت و تجويد و ترتيل 4 ) علم رسم عثمانى , يعنى شناخت چگونگى رسم الخط و املاى قديمى و ثابت قرآن مجيد. 5) علم اعجاز قرآن . 6 ) علم اسباب نزول . 7 ) علم ناسخ و منسوخ . 8 ) علم محكم و متشابه9 ) علم شناخت مكى و مدنى . 10 ) علم اعراب . 11 ) علم غريب القرآن و مفردات قرآن و وجوه و نظاير ( واژگان شناسى قرآن ). 12 ) علم قصص 13) فقه قرآن يا احكام قرآن . زيرگروه هاي اين گروه نيز بر اساس اين علوم پايه گذاري شده اند که عبارتند از : اعجاز و جاودانگی، امثال قرآن، آيات و سور، تاريخ قرآن، ترجمه و مترجمان، تفسير و مفسران، علوم قرآني، قرآن شناسي، قرائت و تجويد و حفظ می باشد که خود دربردارندۀ زیر گروه هایی است .
گروه معارف قرآنى:
شامل علومي است كه كاملا با مطالب درونى قرآن و محتواى آن سروكار داشته اند و يك نوع تفسيرموضوعى به شمار مى رود. مـعارف قرآنى يا تفسير موضوعى , مسايل مطرح شده در قرآن را از حيث محتوايى بررسى مى كند بدين ترتيب كه آيات مربوط به يك موضوع را از سراسرقرآن در يك جا گردآورده و در مورد آن چه كه از مجموع آن ها به دست مى آيد سخن مى گويد, مشروط برآن كه از محدوده دلالت قرآنى فراتر نـرود گـرچه در تفسيرموضوعى گاه ضرورت دارد به شواهد عقلى و نقلى ديگرى نيز استشهاد شـود, ولـى بـحـث كـامـلا قـرآنـى اسـت و تنها از ديدگاه قرآن مورد بررسى قرار مى گيرد اين مطلب بدين جهت اهميت دارد كه بحث هايى را كه جنبه ((معارف اسلامى )) دارند و احيانا در كنار دلايـل عـقـلى و نقلى به آيات قرآن نيز استناد مى كنند, از ((معارف قرآنى )) يا((تفسير موضوعى قرآن )) جدا شود. که زیر گروه های ش عبارتند از : اخلاق در قرآن، ادبیات و زبان شناسی در قرآن، اعتقادات در قرآن، اعلام در قرآن، انسان در قرآن، جهان،طبیعت و کیهان در قرآن، دین در قرآن ، علوم در قرآن، فقه و حقوق در قرآن، قصص قرآن، مباحث فلسفی و عرفانی در قرآن، مناسبات فردی و اجتماعی در قرآن، مباحث کلی معارف قرآن می باشد که خود دربردارندۀ زیر گروه هایی است .
شرح زیرگروه ها علوم قرآنی :
اعجاز و جاودانگی قرآن
اولین گروه از زیر مجموعه علوم قرآنی، اعجاز و جاودانگی قرآن می باشد که دارای زیر گروه هایی می باشد از جمله : تحدی، عدم تحریف و مباحث کلی اعجاز و جاودانگی قرآن می باشد.آیت اللّه خوئى در تعريف اعجاز مى گويد: اعـجـاز كـارى اسـت كـه پـيامبران برگزيده الهى كه مدعى منصب نبوت ازجانب خداوند, ارائه مـى نمايند به طورى كه خرق نواميس طبيعى نموده ,ديگران از آوردن مانند آن ناتوان باشند و آن چيز كه معجزه ناميده مى شود,خود شاهدى بر صدق ادعاى آنان است. قرآن از جنبههاى مختلف معجزه است، يعنى فوق بشرى است و تحریف ناپذیر می باشد.در اينجا به اجمال اشاره مىكنيم که از نظر كلى اعجاز قرآن از دو جهت است: لفظى و معنوى. اعجاز لفظى قرآن مربوط مىشود به مقوله زيبايى، و اعجاز معنوى آن به مقوله علمى.پس اعجاز قرآن يكى از جنبه زيبايى و هنرى است و ديگر از جنبه فكرى و علمى. اما تحدى همان مبارزه طلبى و دعوت به معارضه و مقابله است .ايـن تـحـدى نـه از موضع انفعالى , كه با قاطعيت و صلابتى بى نظير صورت گرفت . آيات تحدى در قرآن به سه مرحله مطرح گرديده اند. مرحله اول : تحدى به مثل قرآن كه يك آيه را هم شامل مى گردد. (سوره اسراء) مرحله دوم : تحدى به يك سوره از قرآن . (سوره يونس ) مرحله سوم : تحدى به ده سوره از قرآن . سوره هود) و آنکه در قرآن هیچ گونه تحریفی راه ندارد و بطور کل بشر از آوردن حتی یک آیه مثل آن اظهار عجز و ناتوانی کرده است و این نشان دهنده ی تحریف ناپذیری قرآن می باشد.
امثال قرآن
دومین گروه از زیر مجموعه علوم قرآنی، امثال قرآن می باشد در لغت به معني، مانند، شبيه، صفت، حديث، قصّه، حجّت، عبرت، علامت؛ قول مشهور ميان مردم و... در اصطلاح، تشبيه حقايق عقلي به امور حسّي و قابل لمس راگويند و جمع آن «امثال» است. مانند تشبيه «غيبت كردن» (مشبّه) به «خوردن گوشت مردة برادر ديني» (مشبّهبه) كه در قرآن، سوره حجرات/ 12به كار رفته است. خداوند متعال در آیات متعدد، دلایل ذكر مثلهای قرآنی را بیان کرده است که عبارتند از : 1. هدایت مردم : که در آیه 89/ اسراء آمده است که « ما دراین قرآن برای مردم همه نوع مثل ها را آورده ایم تا شاید- با تدبر در آنها- هدایت شوند، اما اكثرمردم به جز كفر و عناد از چیزهای دیگر دوری كردند. » 2. عبرت گرفتن انسانها : که در آیه 8/ زخرف آمده است « ما قویترین سركشان- اقوام گذشته- را به عقوبت اعمالشان هلاك كردیم و شرح حال پیشینیان را برای عبرت مردم آورده ایم. »3. اتمام حجت می فرماید: که در آیه 39/ فرقان آمده است « و طوایف بسیار دیگری را به كیفر كردارشان هلاك كردیم و ما برای هر یك از این طوایف، مثلهایی برای اتمام حجت آوردیم . » خدا در برخی از آیاتش به صراحت به بیان مثل اشاره کرده است طوری که واژه ی مثل را بکار برده است مانندمثلهم کمثل الذی استوقد نارا (سوره بقره/17) و در برخی از آیاتش، آن مثل مخفی است و واژه مثل در آن ذگر نگشته مانند سوره اسراء/ 29 « و لا تجعل یدک مغلولةالی عنقک و لا تبسلها کل البسط» « دستت را به گردنت مبند و آن را کاملا هم مگشای. »
آیات و سور
سومین گروه از زیر مجموعه علوم قرآنی، آیات و سور می باشد . این گروه، همانطور که از اسمش گویاست به بررسی شان نزول آیات و سوره های قرآن، آیات محکم و متشابه و تعریف آنها، سوره ها و آیات مکی و مدنی، آیات ناسخ و منسوخ شده و تعریف آن و ویژگی های کلی آیات و سور می پردازد . و دارای هفت زیر گروه در اینگونه مباحث می باشد . که در بر اساس اولویت به توضیح هر یک از این زیر گروه ها می پردازیم : در اهمیت شناخت اسباب نزول یا شان نزول باید گفت: همان گونه كه می دانیم قرآن، تدریجی و در مناسبت های مختلف نازل شده است بر حسب اقتضا اگرحادثه ای پیش می آمد یا مسلمانان دچار مشكلی می شدند، یك یا چند آیه و احیانا یك سوره برای رفع مشكل نازل می گردید پر واضح است كه آیات نازل شده در هرمناسبتی، به همان حادثه و مناسبت نظر دارد پس اگر ابهام یا اشكالی در لفظ یامعنای آیه پدید آید، با شناخت آن حادثه یا پیش آمد، رفع اشكال می كرد در نتیجه برای دانستن معنا و تفسیر كامل هر آیه، باید به شان نزول آن رجوع كرد تا كاملا موضوع روشن شود پس شان نزول می تواند قرینه ای باشد تا دلالت آیه را تكمیل كند و بدون آن، دلالت آیه ناقص می ماند. آیات محکمات آیاتی است که: از نظر لفظ و عبارت تک معنی است، یعنی یک معنی و یک مفهوم بیشتر از عبارات آن نمیتوان استفاده کرد و آیات متشابهات آیاتی است که: در آن واحد از آنها چند معنی میتوان استنباط کرد، و البته برای اینکه در معانی متشابه ، به اشتباه نیفتیم باید آیات محکمه را مقیاس و معیار قرار بدهیم که آیات محکمه " ام الکتاب " است. قرآن کریم آیاتمحکمات را آیات مادر مینامد که تعبیر عجیبی است : «هو الذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هن ام الکتاب و اخر متشابهات، سوره آل عمران آیه 7 ».اوست که این کتاب را بر تو نازل کرد که بخشی از آن آیات محکم (صریح و روشن) است که اساس کتابند و برخی متشابه (تأویل پذیر) اند. : آیه متشابه آیهای است که مفهومی دارد که آنرا چند جور میشود پیاده کرد . آیه محکمه را فقط یک جور میتوان پیاده کرد .