يعني ايمان نه تنها آثار و فوايد مثبت آخروي در پي دارد، بلكه موجبات نعمت ها و بركات دنيايي را نيز فراهم مي سازد. اگر كسي در پي بهره مندي از نعمت هاي دنيوي از طريق صحيح است، بايد در مقام جست وجوي ايمان برآيد.
پنج. انجام اعمال نيك: علاوه بر اين كه انجام عمل صالح شرط اساسي ايمان است، از آثار و فوايد ايمان نيز مي باشد؛ چرا كه ايمان آبشخور عمل و عملِ نيكو ثمره و نمود ايمان دروني است. به گفتة‌ علامه طباطبايي(ره):
ايمان زمينه ساز عمل و شرط لازم آن است و سهولت يا دشواري عمل صالح، به شدّت و ضعف ايمان انسان بستگي دارد و متقابلاً عمل صالح و تكرار آن به تعميق ايمان و افزايش آن مدد مي رساند و اين هر دو به نوبه خود به وجود آمدن ملكات اخلاقي كه باعث صدور اعمال صالحه از فرد بدون ترديد و تأمل مي شود، كمك مي كنند.[1]
شش. محبوبيت در بين مردم: يكي ديگراز فوايد دنيوي ايمان،‌محبوب دل هاي مردم شدن است. همه دوست دارند كه محبوب قلوب ديگران باشند و ديگران آنها را به ديدة محبت بنگرند و شاهد بروز آثار محبت ديگران نسبت به خود باشند. لذتي كه انسان ها از اظهار محبت ديگران نسبت به خود مي برند آن قدر شيرين است كه هرگز حاضر نيستند آن را با هيچ چيز سودا كنند. بدون ترديد محبت ارزشمندترين مواهب دنيايي است كه هر مشكلي را آسان و هر تلخي را شيرين و هر خاري را به گُل مبدّل مي كند. خداوند مي فرمايد كه اگر جوياي محبت بي شائبه هستيد، در كوي مؤمنان در‌آييد.
« إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا »
كساني كه ايمان آورده و كارهاي شايسته كرده اند، به زودي (خداي) رحمان براي آنان محبّتي (در دل ها) قرار مي دهد.[2]
هفت. فلاح و رستگاري اخروي: غايت و نهايت همة‌آن آثار و بركات و فوايد ايمان،‌فلاح و رستگاري مؤمنان است و چه پاياني از اين خوش تر. خداوند در پرسشي معنادار از مؤمنان، مي فرمايد:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلي تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ... »
اي كساني كه ايمان آورده ايد، آيا شما را بر تجارتي راه نمايم كه شما را از عذابي دردناك مي رهاند؟ به خدا و فرستاده او بگرويد و در راه خدا با مال و جانتان جهاد كنيد. اين (گذشت و فداكاري) اگر بدانيد، براي شما بهتر است.[3]
لقمان حكيم در نصيحتي خيرخواهانه به فرزند خويش مي گويد:
اي فرزندم، به درستي كه دنيا درياي ژرفي است كه عالمان فراواني در آن هلاك شده اند، پس كشتي نجات خويش را در آن، ايمانِ به خداوند قرار ده.[4]

8 . آفات و موانع ايمان
با توجه به آنچه در باب اسباب وموجبات ايمان بيان شد، عوامل تأثيرگذار بر روي ايمان فراوانند كه فقدان هر يك از آنها مي تواند آفت و مانع ايمان باشد؛ ولي مراد ما از آفات و موانع ايمان در اين جا تنها عواملي است كه با جوهرة هدايتگري ايمان در تعارض اند و در منابع متعارف اخلاق اسلامي در گروه صفات مربوط به قوة عاقله جاي گرفته اند. شاخص ترين اين قبيل آفات به شرح زير است:
يك) جهل: جهل اعم از بسيط و مركب از موانع بزرگ ايمان است. مراد از جهل بسيط آن است كه انسان فاقد علم باشد و بر عالم نبودن خويش نيز اذعان داشته باشد. اين نوع جهالت در ابتدا مذموم و نكوهيده نيست؛ زيرا مقدمة تحصيل علم است و تا آدمي خود را جاهل نبيند به جست وجوي علم بر نمي خيزد. اما ثبات و استمرار بر اين جهالت از زشتي هاي اخلاقي و بسيار نكوهيده است.[5] ولي جهل مركب عبارت از آن است كه آدمي عالم نبوده و بهره اي از واقعيت در ذهن ندارد؛ ولي معتقد است كه او واقعاً به حقيقت دست يافته است. او در واقع نمي داند كه نمي داند و به دو امر جاهل است و به همين دليل به آن جهل مركب گفته اند. اين نوع جهالت از شديدترين رذيلت هاي اخلاقي است؛ زيرا فرد اصولاً به بيماري خويش آگاه نيست، بلكه خود را سالم مي پندارد. حال آنكه اولين قدم در راه اصلاح، باور به فساد است.[6] به همين دليل عيسي ـ عليه السّلام ـ فرمود:
به درستي كه من از معالجه كور مادرزاد و بيماري پيسي عاجز نيستم، ولي از درمان بيماري فرد احمق عاجز مي مانم.[7]
دو) شك و حيرت: شكِ ابتدايي مي تواند شروع مباركي براي رسيدن به علم و يقين باشد. آدمي تا چيزي را مسلّم مي پندارد و هيچ زاوية پنهان و مجهولي نمي يابد، در پي كنكاش بيشتر بر نمي آيد. بسا حقايق گرانسنگي كه تنها پس از يك شك و ترديد اوليه به دست آمده اند. بنابراين، شكْ گذرگاهي ارزشمند و گاه بي دليل به سوي علم و يقين و در نهايت ايمان است و در اين شكل خود نامطلوب و رذيلت اخلاقي نيست. ولي شك و ترديد هيچ گاه نمي تواند منزلگاه شايسته اي باشد. شك به عنوان مقصد و منزل قطعاً يك رذيلت اخلاقي و از آفات بزرگ يقين و ايمان است و مفهوم آن اين است كه نفس آدمي ناتوان از تمييز حق از باطل و در ميان حق و باطل سرگردان است. بر همين اساس است كه امام علي ـ عليه السّلام ـ به شدت از شك و حيرت نهي مي كند و از آن را نافي ايمان و موجب كفر مي داند: لاترتابوا فتشكّوا، و لاتشكّوا فتكفروا.[8] «ترديد و دودلي به خود راه ندهيد تا به شك افتيد و شك نكنيد تا كافر شويد.»
سه) خاطرات نفساني و وسوسه هاي شيطاني: مراد از خاطره آن چيزي است كه بر قلب انسان عارض مي شود و اگر انسان را به سوي شرّ دعوت كند، وسوسه و هر گاه او را به سوي خير رهنمون شود الهام ناميده مي شود. وسوسه هاي شيطاني كه از آفت هاي ايمان است، انواع و اسباب گوناگوني دارد كه مبارزه با هر يك از آنها نيز شيوه هاي خاص خود را طلب مي كند و بايد در اخلاق علمي يا تربيت اخلاقي مورد بررسي قرار گيرد.[9] قرآن كريم دربارة وسوسه هاي شيطاني از زبان خود شيطان مي گويد:
« ... لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ... »
من نيز بندگانت را از راه راست گمراه گردانم؛ آنگاه از پيش روي و از پشت سر و طرف راست و چپ آنان در مي آيم.[10]
چهار) وسواس علمي: نوعي افراط گري در دقت، كنكاش و عقلانيت است كه از آفات ويرانگر ايمان محسوب مي گردد. اين امر گاهي تحت عنوان دقت عقلي باعث مي گردد كه در اوّلي ترين بديهيات نيز خدشه وارد شود و حتي انسان را تا وادي سفسطه و انكار واقعيت نيز سوق دهد. بديهي است كه چنين وسوسه هايي هلاك و نابودي را در پي خواهد داشت و با هر گونه ايمان و اطمينان در ستيز است.[11]
پنج) كفر وشرك: اين دو كه در مقابل ايمان و توحيد قرار دارند، از موانع و آفات ايمان اند. دربارة ماهيت و ابعاد ديگر كفر و شرك، مباحثي وجود دارد كه برخي در متون كلامي مورد گفت و گو قرار مي گيرد، و پرداختن به همة آنها از حوصلة اين مختصر خارج است.

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . علامه طباطبايي(ره): فرازهايي از اسلام، ص 238.
[2] . سوره مريم، آيه 96.
[3] . سوره صف، آيه 10 و 11.
[4] . شيخ صدوق، فقيه، ج 2، ص 282، ح 2457.
[5] . نراقي، محمد مهدي: پيشين، ج 1، ص 100.
[6] . همان، ص 116.
[7] . مفيد: اختصاص، ص 221.
[8] . كليني، كافي، ج 1، ص 48، ح 6.
[9] . ر.ك:نراقي، محمد مهدي، پيشين، ج 1، ص 142 ـ 158.
[10] . سوره اعراف، آيه 17 و 16.
[11] . ر.ك: نراقي، محمد مهدي، پيشين، ج 1، ص 100.
احمد ديلمي و مسعود آذربايجاني ـ اخلاق اسلامي، ص 65

منبع : مرکز مطالعات و پژوهش های فرهنگی حوزه علمیه

لینک های مرتبط :
ایمان ( قسمت اول )
ایمان ( قسمت دوم )